213 sayılı Vergi Usul
Kanunu’nun 328. ve 329. maddeleri yenileme fonuna ilişkin
düzenlemeler getirmekte ve bu maddeler gereğince belli şartların
yerine getirilmesi halinde mükellefler vergi ertelemesi
rejiminden faydalanabilmektedirler.
Vergi Usul Kanunu 328. ve 329.
maddelerinde yenileme fonu rejiminden faydalanılabilecek iki hal
düzenlenmiştir.Bu hallerden ilki amortismana tabi iktisadi
kıymetlerin satılmasına diğeri ise bu kıymetlerin yangın,deprem,
sel, su basması gibi doğal afetler nedeniyle tamamen veya kısmen
ziyaa uğramasına ilişkindir.
Amortismana tabi iktisadi
kıymetlerin satılması halinde elde edilen kar yada doğal afetler
nedeniyle bu iktisadi kıymetlerin ziyaa uğraması halinde alınan
sigorta tazminatı karşılığında hesaplanan fazlalık bilançonun
pasifinde özel bir fon hesabında azami 3 yıl vergileme dışı
bırakılır. “Her ne sebeple olursa olsun” bu süre
içinde kullanılmamış olan karların, üçüncü yılın vergi matrahına
ekleneceği belirtilmiştir. İşte burada 3 yıllık
sürenin nasıl tespit edileceği sorunu karşımıza çıkmaktadır.
Vergi idaresi 3 yıllık sürenin hesaplanmasında satışın
yapıldığı yılı sürenin başlamasında ilk yıl olarak
dikkate almaktadır. Örneğin 2000 yılında satılan iktisadi kıymet
2002 yılı sonuna kadar yenilenmez ise fona ayrılan satış karı
2002 yılı matrahına ilave edilecektir. Danıştay ise 3 yıllık
sürenin satışı takip eden yıldan
itibaren başlayacağı yönünde kararlar vermektedir. Bu durumda
ise; 2000 yılında satılan iktisadi kıymet 2003 yılı sonuna kadar
yenilenmez ise satış karı 2003 yılının matrahına dahil
edilecektir.
Vergi Usul Kanunu’nun 328.
maddesinde belirtilen şekilde iktisadi kıymet satışından doğan
kazancın yenileme fonuna alınması halinde bu tutar, yeni iktisap
edilen iktisadi kıymet için ayrılan amortismandan mahsup edilir.
Kanunun bu düzenlemesi ile
amaçlanan mükelleflerin teknolojiye ayak uydurmalarını ve
ekonomik ömrünü tamamlamış iktisadi kıymetlerinin yenilenmesi
yoluyla verimliliğin artırılmasını sağlamaktır.
Yenileme fonu uygulamasından
yararlanmak isteyen mükelleflerin belli şartları yerine getirmiş
olması gerekmektedir. Bu şartlar:
1. Bilanço Usulüne Göre
Defter Tutulması
Vergi Usul Kanunu’nun 328. ve 329.
maddelerinde geçen “pasifte geçici bir hesapta
azami üç yıl süre …” tabiri, yenileme fonundan
ancak bilanço usulünde defter tutan mükelleflerin
yararlanabileceğini göstermektedir.
2. Sabit Kıymetin Yenilenmesinin
Zorunlu Olması Ya Da Bu Konuda İşletmeyi Yönetenlerce Karar
Alınıp Girişimde Bulunulması
Yenileme fonu ayrılması için aranan
bir diğer şart da satılan veya elden çıkarılan iktisadi kıymetin
yenilenmesinin zorunlu bulunması veya elden çıkarılan iktisadi
kıymetin yenilenmesinin zorunlu bulunması veya işletmeyi idare
edenlerce ilgili sabit kıymetin yenilenmesi konusunda karar
verilmiş ve teşebbüse geçilmiş olmasıdır.
Dikkat edileceği üzere işletme için
söz konusu iktisadi kıymetin yenilenmesi zorunlu ise bu durumda
idarecilerin konuya ilişkin kararı ve teşebbüse geçilmiş olması
şartı aranmaz. Ancak anılan kıymetin mevcudiyeti işletme için
zorunluluk arz etmiyorsa yenileme fonu ayrılabilmesi için
idarecilerin konuya ilişkin karar vermiş olması ve teşebbüse
geçmiş olmaları gerekmektedir.
3. Yeni Satın Alınacak İktisadi
Kıymetin Daha Önce Satılan Kıymetle Aynı Nitelikte Olması
Sabit kıymetlerin satışında doğan
karın yenileme fonuna alınabilmesi, fonun aynı neviden bir
iktisadi kıymetin alınmasına tahsis edilmesi halinde mümkündür.
Yenileme fonuna alınan karla, satılan veya zayi olan kıymetin
yenilenmesi amaçlanmıştır.
Bununla beraber, yenileme sırasında
teknolojik gelişmeler ve müessese ihtiyaçlarının gerektirdiği
bazı değişiklikler olabilir. Önemli olan kıymetin tahsis
edileceği hizmetin aynı olmasıdır. Aksi durumda yenileme fonu
uygulamasından yararlanılması söz konusu olamayacaktır.
Yenileme Fonu Uygulamasına
İlişkin Muhasebe Kayıtları:
Örnek: X Sigorta Şirketine
2.300 YTL değerle sigorta ettirilen makine su basması sonucu
hasara uğramıştır. Bu makinenin kayıtlı değeri 4.000 YTL ve
ayrılmış birikmiş amortisman tutarı da 2.400 YTL dır. Sigorta
2.300 YTL tutarındaki tazminatı ödemiştir. Dönem sonunda yapılan
envanterde bu olayın henüz kayıtlara geçmediği tespit edilmiş,
makinenin şirkete gerekli olması nedeniyle doğan farkın yenileme
fonuna alınması kararlaştırılmıştır.
Bu açıklamalara göre muhasebe
kayıtları şu şekilde yapılacaktır.
_______________________ /
_____________________
100 Kasa
2.300
257 Birikmiş
Amortismanlar 2.400
257.01. Tesis, Makine ve Cihazlar
253 Tesis,
Makine ve Cihazlar 4.000
549 Özel
Fonlar 700
______________________ /
________________________
Hasara
uğrayan makinenin sigorta tazminatının alınması ve yenileme fonu
ayrılması
Üç yıl içinde ayrılan yenileme fonu
tahsis edilerek yeni makinenin 6.000 YTL karşılığı peşin olarak
alındığını kabul edelim.
______________________ /
________________________
253 Tesis, Makine ve
Cihazlar 6.000
100
Kasa 6.000
______________________ / ________________________
Yeni makine alımı
Yeni makine alındığında 549 Özel
Fonlar hesabında bir değişiklik olmamıştır. Ancak dönemin
sonundan başlayarak ayrılacak amortismanlar 549 Özel Fonlar
hesabından mahsup edilecektir. Şöyle ki amortisman oranı %10 ise
yeni makinenin alındığı yılda şu kayıt düşülür.
________________________
/ _______________________
549 Özel
Fonlar 600
549.01 Yenileme Fonu
257 Birikmiş Amortismanlar 600
257.01
Tesis,Makine ve Cihazlar
_________________________ / _______________________
6.000 YTL değerindeki yeni makinenin %10 amortismanı
İkinci yılın sonunda amortisman
tutarı, fonun kalan kısmını aştığında ise şu kayıt düşülür.
________________________ /
________________________
549 Özel Fonlar
100
549.01 Yenileme Fonu
730 Genel Üretim Giderleri
500
257
Birikmiş Amortismanlar 600
257.01 Tesis, Makine
ve Cihazlar
_____________________________ / _____________________
6.000 YTL değerindeki yeni makinenin %10 amortisman kaydı
