|
1.
Değerleme Gününde Emtianın Satış Bedelinin Maliyet Bedelinin Altında
Olması Durumunda Emsal Bedel Uygulaması:
Vergi
Usul Kanunu’nun 274. maddesinde “satın alınan veya imal edilen
emtianın maliyet bedeliyle değerleneceği” belirtilmekte olup,
“emtianın maliyet bedeline nazaran değerleme günündeki satış
bedelleri % 10 ve daha fazla bir düşüklük gösterdiği hallerde
mükellef, maliyet bedeli yerine 267. maddenin ikinci sırasındaki
usul hariç olmak üzere, emsal bedeli ölçüsünü tatbik edebilir.”
Hükmü yer almaktadır.
Bir
malın VUK’un 274. maddesine göre emsal bedeli ile değerlenebilmesi
için aşağıdaki koşulların bulunması gerekmektedir.
Emsal
bedel uygulaması şöyle olacaktır: Değerlemenin yapılacağı ayda veya
önceki iki ay içerisinde aynı cins ve nevideki mallardan satış
yapılmışsa, (emsal bedeli belirlenecek olan malın miktarına nazaran
%25 veya daha fazla satış yapılmış olması şartıyla) bu aylardaki
ortalama satış fiyatı emsal bedel olarak kabul edilir.
Eğer
emsal bedelin tespiti bu sıraya göre yapılamıyorsa, ilgili vergi
dairesi aracığıyla takdir komisyonuna başvurularak bu malların emsal
bedelinin takdiri istenebilir.
2.
Fiziki
Nedenlerle Emtianın Değerleme Günündeki Kıymetinin Önemli Oranda
Düşmüş Olması Nedeniyle Emsal Bedel Uygulaması:
Kıymeti
düşen mallara ilişkin VUK’un 278. maddesi hükmü aşağıdaki gibidir.
“Yangın,
deprem su basması gibi afetler yüzünden veyahut bozulmak, çürümek,
kırılmak, çatlamak, paslanmak gibi haller neticesinde iktisadi
kıymetlerinde önemli bir azalış vaki olan emtia ile maliyetlerin
hesaplanması mutat olmayan hurdalar ve döküntüler, üstüpü, deşe ve
ıskartalar emsal bedeli ile değerlenir.”
a)
Yangın, deprem, su basması gibi tabii afetler nedeniyle malların
değerlerini kısmen ya da tamamen kaybetmeleri durumunda değerleme:
Yangın,
deprem, su basması gibi tabii afetler nedeniyle malların değerlerini
kısmen ya da tamamen kaybetmeleri durumunda değeri düşen malların
emsal bedel ile değerlenmesi gerekmektedir. Bu durumda 267. maddede
belirtilen sıralardan en uygunu takdir esasıdır. Malın emsal bedeli,
takdir komisyonu tarafından belirlenecektir.
Tabii
afetler neticesinde malları değer kaybına uğrayan mükellefler, bu
zararı ancak takdir komisyonunun alacağı karar uyarınca gider
yazabilirler.
Tartışmalı olmakla birlikte, VUK’nun 267 nci maddesindeki
“Yukarıdaki esaslarla mukayyet olmaksızın kaza mercilerinin re’sen
biçtikleri değerler ... emsal bedeli yerine geçer” hükmüne göre
değeri düşen mallar için yargı organlarınca takdir edilen değerlerin
(takdir komisyonuna başvurmaya gerek olmadan) emsal bedel olarak
kabul edileceği bizce kabul edilmelidir.
b)
Bozulmak, Çürümek, Kırılmak, Paslanmak, Çatlamak gibi nedenlerle
malların değerlerini kısmen ya da tamamen kaybetmeleri durumunda
değerleme:
Bazı
durumlarda emtia çeşitli nedenlerle değerini yitirebilir. Örneğin
sağlığa zarar verecek derecede bozulmuş gıda maddelerinin mevzuata
göre imha edilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla bu şekilde imha edilen
malların bu konuda görevli resmi makamların düzenleyeceği
tutanaklara istinaden gider yazılabilmesi gerekmekte ise de muhtemel
eleştirilere karşı takdir komisyonu kararının çıkartılması isabetli
olacaktır. Aynı durum ilaç sektöründe de söz konusudur.
c)
Firelerin Durumu:
Emtiada
fiziksel olarak erime, buharlaşma, kuruma, sızma, dökülme vb.
nedenlerle miktar olarak azalabilmektedir. Emtianın nakli, satışı ve
stoklanması aşamalarında kırılma, çürüme bozulma gibi nedenlerle
değer kaybına uğraması da mümkündür. Bu kayıplar fire olarak
nitelendirilmektedir. Firelerin bazıları iktisadi bir değer de
içerebilir. Üretim ya da ticari faaliyetin doğal akışı içerisinde
meydana gelen kayıplar herhangi bir işleme gerek olmadan maliyet
veya gider olarak değerlendirilir. Ticari faaliyetin normal akışı
dışında vuku bulan olağan dışı değer kayıpları ise VUK’nun 278.
Maddesi çerçevesinde değerlendirilerek aynı Kanunun 267. Maddesine
göre emsal bedel ile değerlenerek karşılık ayrılır.
3.
Kıymeti
Düşen Malların KDV’lerinin Düzeltilmesi:
Katma
Değer Vergisi Kanunu’nun 5228 sayılı kanunla değişen 30. maddesinin
(c) bendinde “deprem ve sel felaketi ve Maliye Bakanlığı’nın
yangın sebebiyle mücbir sebep ilan ettiği yerlerdeki yangın sonucu
zayi olanlar hariç olmak üzere zayi olan mallara ait katma değer
vergisi”nin indirim konusu yapılamayacağı hüküm altına
alınmıştır.
Maddede
sayılan doğal afetler dışında, zayi olan emtialar için alımda
yüklenilen KDV’ler indirim konusu yapılmışsa ilgili dönem KDV
beyannamesinde bu emtiaya ilişkin KDV hesaplanıp beyan edilecektir.
İndirimi düzeltilen KDV gelir ya da kurumlar vergisinin matrahının
tespitinde gider olarak dikkate alınabilecektir.
Kısmen
zayi olan malların KDV’lerinin de tamamen zayi olan mallar gibi
indirilemeyeceği konusu tartışmalıdır. Zayi olan kısma ilişkin
KDV’nin indirim konusu yapılamayacağı yönünde Danıştay Kararı
mevcuttur.
4.
Değeri
Düşen ve Zayi Olan Mallar Nedeniyle Sigorta Tazminatı Alınması:
Emtia
ile ilgili alınan sigorta tazminatları VUK’un 330. Maddesinde
“emtia ve zirai mahsul ve hayvan kıymetlerinde vukua gelen zayiat
dolayısıyla alınan sigorta tazminatları bunların değerlerinden fazla
olursa bu fazlalık kâra alınır. İşletme hesabı esasında tutulan
defterde bu tazminat hasılat kaydedilir.” şeklinde
düzenlenmiştir.
Bu
durumda sigortadan alınan tazminat emtiada Takdir Komisyonu
tarafından tespit edilen değer düşüklüğünden fazla ise aradaki fark
kâra ilave edilecektir.
5.
Değeri
Düşen ve Zayi Olan Mallara İlişkin Muhasebe Kayıtları:
Emtiada
meydana gelen değer düşüklüğü karşılık ayrılmak suretiyle
giderleştirilir.
ÖRNEK:
Trafik kazası nedeniyle zarar gören ve şirketin kayıtlarında
1.000.000 YTL olarak yer alan emtianın emsal bedeli Takdir Komisyonu
tarafından 500.000 YTL olarak takdir edilmiştir.
––––––––––––––– / ––––––––––––––
157
DİĞER STOKLAR 1.000.000
153 TİCARİ MALLAR 1.000.000
––––––––––––––– / ––––––––––––––
654
KARŞILIK GİDERLERİ 500.000
158 STOK DEĞ. DÜŞÜK. KARŞ. 500.000
––––––––––––––– / ––––––––––––––
690
DÖNEM KARI VE ZARARI 500.000
654 KARŞILIK GİDERLERİ 500.000
––––––––––––––– / ––––––––––––––
Söz
konusu mal 750.000 YTL na satılmıştır.
––––––––––––––– / ––––––––––––––
100
KASA 885.000
600 YURT İÇİ SATIŞLAR 750.000
391 HESAPLANAN KDV 135.000
––––––––––––––– / ––––––––––––––
621
SATILAN TİC.
MAL.
MALİYETİ 1.000.000
157 DİĞER STOKLAR 1.000.000
––––––––––––––– / ––––––––––––––
158 STOK
DEĞER
DÜŞÜKLÜĞÜ KARŞ. 500.000
644 KONUSU KALM. KARŞ. 500.000
––––––––––––––– / ––––––––––––––
644
KONUSU
KALMAYAN
KARŞ. 500.000
690 DÖNEM KAR VE ZARARI 500.000
––––––––––––––– / ––––––––––––––
Malların tamamen zayi olması durumunda yine Takdir Komisyonunun
Kararı üzerine malın maliyet bedeli “689 DİĞER OLAĞANDIŞI GİDER VE
ZARARLAR” hesabına yazılacaktır.
––––––––––––––– / ––––––––––––––
689 DİĞ.
OLAĞAN DIŞI
GİD. VE
ZARAR. 1.180.000
153 TİCARİ MALLAR 1.000.000
391 HESAPLANAN KDV 180.000
––––––––––––––– / ––––––––––––––
Değeri düşen veya tamamen zayi olan mal için sigortadan tazminat
alınması halinde alınan tazminat “679- DİĞER OLAĞAN DIŞI GELİR VE
KÂRLAR” hesabına yazılacaktır. Sigortadan 500.000 YTL tazminat
alınmışsa:
––––––––––––––– / ––––––––––––––
102
BANKA 500.000
679 DİĞ.OL.DIŞI GEL.VE KAR. 500.000
––––––––––––––– / ––––––––––––––
Yararlanılan Kaynaklar
Yılmaz Özbalcı (Vergi Usul Kanunu Yorum ve
Açıklamaları)
Mehmet Maç-Şenol Turut (Yaklaşım Haziran-1998)
Hasan Yalçın (Yaklaşım Aralık-2000) |
